Орто кылымдагы мончо

Сулайман-Тоонун түндүк этегиндеги орто кылымдагы мончонун калдыктары 1984-жылы павильон куруу үчүн курулуш иштерин жүргүзүп жаткан убакта күтүүсүздөн табылган.

Археолог Юрий Заднепровский жана тарыхчы Елена Дружинина изилдөө жүргүзүшкөндөн кийин анын X-XII кылымдарга таандык коомдук мончо экендигин тастыкташкан. Бул кызыктуу дал келүү болуп саналат, мончонун калдыктары да ички казуулардын убагында табылган Асаф ибн Бурхийдин күмбөзүнүн кыш төшөмөсү да X-XII кылымдарга таандык болгон.

Орто кылымдагы мончо тоонун этегине жыш курулган медреселер менен мечиттерге катарлаш жайгашкан. Мончодон алыс эмес жерде Жупас-Арык жана Жаннат-Арык каналдары агып өткөн. Жупас-Арык каналы азыркы убакытка чейин ошол жерден агып өтөт.

Археологдор бир катар белгилерине жараша мончону коомдук мончо деп аташкан. Биринчиден, ал тереңдетилген жерде жайгашкан. Экинчиден, бул табылган жайлардын көлөмү жана саны менен көрсөтүлөт. Ошону менен бирге алардын пландоосу суу өткөрбөгөн шыбактын калдыктары менен эркин формада жасалган.  

Археологдор 500 чарчы метр аянттагы калдыктардан ар түрдүү көлөмдөгү жана багыттагы 15ке жакын жайды тазалашкан. Мончо бир нече жолу кайра курулган. Ал үч бөлүккө бөлүнгөн: түндүк, түштүк жана борбордук. Мончонун кире бериши түндүк тарапта болгон, муну археологдор тарабынан табылган чоң көлөмдөгү кыштан жасалган тегерек формадагы жолчо көрсөтүп турат. Түштүк жагында мындай жолчо жок болгон.

Окумуштуулардын айтуусу боюнча, кырдуу каптамалардын кеңири колдонулушу, ванналардын түзүлүшү жана жылуулук тутумундагы мамылардын, оюлган жерлердин жана темир суу түтүктөрүнүн айкалышуусу Оштогу мончону Ахсикенттеги (Өзбекстан) мончо менен окшоштурат. X-XIII кылымдарда Ахсикент Фергана өрөөнүндөгү эң ири шаарлардын бири болгон, 1620-жылы катуу жер титирөөнүн натыйжасында толугу менен кыйраган.

Бул мончону караханид доорунун мончосу деп да аташкан жана ал XVII кылымга чейин турган, бул убакыт бир нече жүз жылдыкты түзөт.