Мухаммад Юсуп Байходжа оглынын мечити

Мухаммад Юсуп Байходжа оглынын мечити ХХ кылымдагы архитектуранын эстелиги, ал Навои көчөсүндө жайгашкан, Кыргызстандын түштүгүнө мүнөздүү кварталдык диний курулманын үлгүсүн көрсөтөт.

Мухаммад Юсуп Байходжа оглынын мечити качандыр бир кезде Кыргызстандын түштүгүнө абдан кеңири таралган оригиналдуу Фергана архитектурасынын Оштогу жалгыз үлгүсү болуп саналат, азыркы күндө мындай архитектуралар дээрлик жок.

Мурун кварталдык мечиттер бирдей пландоого ээ болуп, бышкан же чийки кыштан, “гуваляктан” (топурак менен суунун аралашмасын атайын бир формада жасалып, кургатылып колдонулган чийки кыш сыяктуу каражат) жана пахса дубалдан (топурак менен саман аралаштырылган ылай) курулган. Чатыры жана жабуусу чоподон, камыштан жана жыгач негизге токулган “бердан” килемчелерден жасалган. Дубалдар менен шыптар ачык түстөгү оюулар, ганц жана жыгачка оюлуп түшүрүлгөн сүрөттөр менен кооздолгон. Жыгач мамылар оюлуп түшүрүлгөн капителдер жана базалар, ал эми шыптар жөнөкөй жана татаал сүрөттөрү бар жыгач кессондор менен кооздолгон.

Мухаммад Юсуп Байходжа оглынын мечити диний курулмалардан куполунун жоктугу менен олуттуу айырмаланып турган. Пландоосу “Г” тамгасына окшош болуп, жайкы кире бериштен жана микрабы бар кышкы ибадатканалардан турган. Башында чийки кыштан жасалган, каптамасына бышырылган кыш колдонулган. Кышкы ибадатканалардын негизги кире бериши чыгыш жагындагы маңдайкы бөлүгүндө жайгашкан.

Анын башка бир өзгөчөлүгү сүрөт тартылган плафондор жана оюлуп жасалган мамылар болуп саналат. Мечиттин ичиндеги татаал жыгач калкаларга ачык түстөгү гүлдүү оюулар жана оймо-чиймелер тартылган. Монументалдык каллиграфиялар менен айкалышкан гүлдүү токуулар Худжанддан келген усталардын колунан жасалган, сайларындагы жазуулар муну тастыктайт. Алардын биринде оштук жыгач усталардын аттары калтырылган, курулуштун датасы 1909-1910-жылдар, ошондой эле меценат Мухаммад Юсуп Байходжа оглынын аты да жазылган. Айтылып калган бир версия боюнча, ал Кокон хандыгында миң башы болгон (1709-1876) жана ушул кварталда жашаган.

Мечитке алгачкы кеңири изилдөөнү 1960-жылдары совет архитектору Леонид Куцемелов жүргүзгөн, анын долбоору менен Оштогу “Алай” мейманканасы, ОшМУнун башкы корпусу жана мурунку Пионерлер үйү курулган.