Асаф ибн Бурхийдин күмбөзү

Асаф ибн Бурхийдин күмбөзү Сулайман-Тоонун түштүк-чыгыш этегинде жайгашкан, XVIII кылымда Фергана архитектура мектебинин салты менен курулган. Тарыхый хроникаларда мазар деп айтылып калган. Ислам дининде мазарлардын маданияты Х кылымдан тартып өнүгө баштаган, мында суфийлер өзгөчө ролду ойношкон. Көбүнчө алардын айланасына мечиттер, медреселер жана кербен сарайлар курулган.

Ош уездинин 1904-жылдагы жер жөнүндөгү документтеринде бул мазар үч мечиттен жана Асаф ибн Бурхийдин мүрзөсүнөн тургандыгы жазылган.  Уламыштарга таянсак, ал сөөгүн Ош шаарындагы тоонун этегине көмүүнү осуят кылган легендарлуу падыша Сулаймандын (Соломон) тилектештеринин бири болгон.

Тарыхчы Лев Зимин 1913-жылы жарыяланган “Мусульманское сказание об Оше” (Ош тууралуу мусулман айтымдары) эмгегинде ага мазардын ичине кирүүгө уруксат бербей коюшкандыгын эскерет. Мазардын кароолчусу ага Асаф ибн Бурхийдин мүрзөсүнүн үстүндө чоң таш бар экендигин айткан.

Күмбөздүн ички дубалдарынын бири Рамазанга айтылган тилек  жазылган “сулюс” стилиндеги жазуу менен кооздолгон, ал эми башкы эшиктин үстүндө көк түстөгү алтын тамгалар менен Сулайман жөнүндө хадис жазылган, эшиктин өзүнө Ахмед устанын аты оюлуп жазылган. Тилекке каршы, булардын бири да азыркы убакка чейин сакталып калган эмес.

1978-жылы күмбөздүн жанындагы башкы мечиттин имараты бузулган. Ага чейин ал консерва заводунун кампасы катары колдонулуп келген. 1980-1982-жылдары күмбөздү реконструкциялоонун биринчи планы иштелип чыккан. Анда күмбөздүн баштапкы көлөмү, маңдай жагы жана панжарасы калыбына келтирилген. Орто кылымдагылар перс тилинде  имаратты желдетүү жана жарыктын түз тийишинен коргоо үчүн колдонулуучу саймалуу терезе торчолорун панжара деп аташкан.

Күмбөздүн ачыла элек сыры ушундай. Ички казуулардын убагында археологдор арткы дубалдын алдынан өткөн “балаты” оюусу түшүрүлгөн XI-XII кылымдарга мүнөздүү кыш төшөмө табышкан, ал убакта мында караханиддер бийлик жүргүзүп турган.