Халмурзай жана Мухаммедбай түрктүн медресеси

Бүгүнкү күндө Навои, Курманжан Датка жана Ленин көчөлөрү менен белгиленген кварталдардан Оштун эски кварталдарынын белгилерин табуу кыйын. Ал өзүнүн тарыхый белгилерин дүркүрөгөн оңдоп-түзөөлөр башталган 1960-жылдары жоготкон. Мечит, медресе жана кербен сарайлардын эски имараттары совет стилиндеги жаңы типтеги имараттарга алмашылган.

“Алай” мейманканасынын (азыр студенттик жатакана) мурунку биринчи имаратынын ордунда кооз кербен сарай, медресе жана жума намаз окулуучу мечит болгон. Мечиттин короосунда укмуштуудай жүз жылдык чынарлар (чыгыш чынарлары) өсүп турган. Мунун баары буздурулуп, алгач “Родина” кинотеатры, кийин мейманкана курулган.

Азыркы Ош облустук филармониясы (мурунку “Космос” кинотеатры) жайгашкан жерде мурун Халмурзайдын мечити бар болчу. Анын жанындагы жардын четинде медреседе окуган окуучулардын бөлмөлөрү болгон. Кийин 1940-1950-жылдары ал жерге Ош облустук край таануу музейин убактылуу жайгаштырып турушкан. Жардын алдында эски базардын кире бериши, сол жагында парк жайгашкан.

Бул көчөнүн маңдайында Мухаммадбай түрк Халь Муратбаевдин медресеси болгон. Тилекке каршы, бул адамдар ким болгон, алардын ысымдары медресеге эмне үчүн ыйгарылгандыгы тууралуу башка маалыматтар жок. 1930-жылдары Мухаммадбай түрктүн медресесинин имараты Киров атындагы (азыркы Бабур атындагы) Ош өзбек музыкалык-драмалык театрга берилген. 1979-жылы театр жаңы имаратка көчкөндө медресе бузулган. Анын ордуна мурунку Ош облустук керек-жарак бирлигинин имараты курулган.

Мечиттердеги диний мектептерде балдар баштапкы сабаттуулукту жана Куран окууну үйрөнүшкөн, медреседе колунда бар үй-бүлөлөрдүн балдары окушкан. XIX кылымдын аягында Ош уездинде 154 мечит жана 88 медресе бар болгон.

Бул кварталдын тарыхынын мисалынан бийликтин кандай тез өзгөргүч касиетке ээ болгонун, өздөрүнө жаңы дүйнөнү куруу үчүн эски дүйнөнүн негиздерин кантип талкалашкандарын ачык көрүүгө болот. Натыйжада Ошто эски сүрөттөрдө түшүрүлгөн медреселердин бир да имараты сакталып калган эмес.